[Idazleari buruzko informazioa]

Lévi-Strauss, Claude. Etnologo eta soziologo frantsesa (Brusela, 1908 - Paris, 2009). Frantziako zenbait eskolatan filosofia irakaslea izan ondoren, Sao Pauloko unibertsitateko soziologia katedraren ardura hartu zuen 1935. urtetik aurrera. Brasilgo indiarrei buruzko azterketak egin zituen, eta Mato Grossora eta Amazoniako hegoaldera bidaiak egin ondoren zenbait lan argitaratu zituen. Estrukturalismoaren bultzatzaile nagusietakoa izan zen; Lévi-Strauss metodologia estrukturalistaren bitartez herrialdeen kultura sistemen informazio zabala laburbiltzen ahalegindu zen, beren ezaugarrien oinarrizko harremanak atzemateko. Komunikazio sistema gisa aztertu zituen kulturak, eta lanerako ereduak hizkuntzalaritza estrukturaletik, informazio teoriatik eta zibernetikatik hartu zituen. Lan nagusiak ditu, besteak beste: Les structures élémentaires de la parenté (1949, Ahaidetasunaren oinarrizko egiturak); Tristes tropiques (1955, Tropiko tristeak); Anthropologie structurale (1958, Antropologia estrukturala); La pensée sauvage (1962, Pentsaera basatia); Le totémisme aujourd'hui (1962, Totemismoa gaur egun); Mythologiques lan handia lau aletan banatua: I) Le cru et le le cuit (1964, Gordina eta egosia); II) Du miel aux cendres (1967, Eztitik errautsetara); III) L' origine des manières de table (1968, Mahaiko ohitura onen sorrera); IV) L'homme nu (1971, Gizon biluzia); Anthropologie structurale II (1973, Antropologia estrukturala II). 1973 urtean Frantses Akademian sartu zen, eta urte berean Erasmus saria jaso zuen.

[Idazleari buruzko informazio gehiago]

Baroja Nessi, Pío. Gaztelaniaz idazten zuen eleberrigile gipuzkoarra (Donostia, 1872 - Madril, 1956). Serafínen semea. Aitaren lanbidea zela eta, mea-ingeniaria baitzen, gaztaroa Espainiako hainbat hiritan igaro zuen. Medikuntza ikasi zuen Madrilen eta Valentzian. Gero, mediku izan zen Zestoan, baina bi urteren buruan lanbide hura utzi eta Madrila jo zuen. Familiaren okindegia eraman zuen Madrilen. Garai hartan, gerora 98ko belaunaldi izenarekin ezagutu zen idazle talde gaztearekin harremanetan jarri zen, errepublikaren aldeko egunkarietan eta gazteria ikonoklastaren aldizkarietan artikuluak idazten zituelarik. Okindegiko lanetan sei urte eman ondoren, literaturari ekin zion huts-hutsik, eta 1900ean bere lehen lana argitaratu zuen: Vidas sombrías, kontakizun liburua. 1911. urtera bitartean, Espainian, Frantzian, Ingalaterran eta Italian barna egindako bidaiez gainera, bere lanaren gune garrantzitsuena moldatzen duten hamazazpi eleberri kaleratu zituen. Harez gero, ospe eta entzute handia harturik, idazten jarraitu zuen etengabe. 1935ean Real Academia Española delakoan sartu zen. 1936ko gerrak Berako etxean harrapatu zuen. Gipuzkoara zihoazen altxatutakoen osteekin arazoak izan eta, karlistek ezaguturik larri ibili ondoren, Donezteben preso egon zen gau batez; gero Donibane Lohizunera ihes egin zuen. Handik gutxira itzuli zen, eta 1940an Madrilen bizitoki hartu eta berriro idazten bizi izan zen hil arte. Gaztetan anarkismoaren zalea izana, etsipenak hartu zuen. Gizonarenganako itxaropena galdurik, laster erlijio, etika edo politikarekiko mesfidantza nagusitu ziren Barojarengan. n Idazle oparoa izan zen; haren eleberri eta kontakizunek 75 liburu osatzen dituzte. Barojak berak hirunaka sailkatu zituen bere eleberri garrantzitsuenak. Horietatik nabarmentzekoak dira: Euskal lurra: La casa de Aizgorri (1900), El mayorazgo de Labraz (1903) eta Zalacaín el aventurero (1909), Euskal Herrian kokatuak. Karlistadan kokatuak dira; ahaztezinak dira Zalacaín-en gertaerak. Autoreak sail honetan sartu ez bazuen ere, La leyenda de Jaun de Alzate gogoangarria aurrekoekin lotu daiteke. Arraza: La dama errante (1908), La ciudad de la niebla (1909) eta El árbol de la ciencia (1911). Lehenengo bietan Aracil doktoreak Ingalaterrara ihes egiten du Brull (Morral) anarkista babesteagatik. Hirugarrena, Andrés Hurtado protagonistaren heziketa kontatzen duena, autobiografikoa da hein handi batean. Bizitza fantastikoa: Aventuras, inventos y mixtificaciones de Silvestre Paradox (1901), Camino de perfección (1902) eta Paradox rey (1906). Lehen eta hirugarrenean Paradox pertsonaia bitxi maitagarriaren gorabeherak kontatzen dira. Bigarrenean, Fernando Ossorio protagonista, larridurak jota, bizitzari zentzzua aurkitzen saiatzen da. Bizitzeko borroka: La busca (1904), Mala hierba (1904) eta Aurora roja (1905). Langileria xehearen giroa agertzen da hauetan, mende hasierako Madrilen. Hiriak: César o nada (1910), El mundo es ansí (1912) eta La sensualidad pervertida (1920). Itsasoa: Las inquietudes de Shanti Andía (1911), El laberinto de las sirenas (1923), Los pilotos de altura (1929) eta La estrella del capitán Chimista (1930). Euskal marinelen gertaerak jasotzen dituzte eta lehenaren protagonista Barojaren pertsonaien artean handienetakoa da. n Azpimarratzekoa da, bestalde, Aviraneta pertsonaiari buruzko saila: Memorias de un hombre de acción, 22 liburu (1913-1935). Gainera, egilea eta garaia ezagutzeko guztiz interesgarriak dira haren oroitzapen liburuak: Juventud y egolatría (1917), Desde la última vuelta del camino, 7 liburu (1944-1949). Azkenik, Barojaren gainerako lanek —artikulu, biografia, bidaia liburu, saiakera, antzerki eta poesiek— beste zenbait liburu osatzen dituzte. Estiloari dagokionez, ohizko erretorikaren aurkako joera agerikoa da Barojarengan; esaldi motzak eta pasarte laburrak hobesten ditu. Kontaketarako duen dohain handiak eta sormenak bere garaiko Espainiako eleberrigile estimatuena egin dute Baroja. Ondoko eleberrigile anitzek sarritan aitortu dute haren eragina.

[Idazleari buruzko informazio gehiago]

Hernández, Miguel. Poeta espainiarra (Orihuela, 1910 - Alicanteko kartzela, 1942). Familia pobrean sorturik, laborari lanetan jardun behar izan zuen txikitatik. Hori dela eta, guztiz autodidakta izan zen bere ikasketetan. 1934an Madrilera joan eta 27ko belaunaldiko poetekin harremanetan sartu zen. 1935ean Pablo Neruda eta Vicente Aleixandre ezagutu zituen. Espainiako Gerra Zibila hasi zenean Errepublikaren zerbitzuan jarri zen; gerra bukatutakoan preso hartu zuten eta Alicanteko kartzelan hil zen tuberkulosiak jota. Miguel Hernándezen obran inspirazioaren indarra eta arte motarik zorrotzena, herriaren oldarra eta teknikarik pentsatuenak biltzen dira. Hasierako Perito en lunas (1934) poema liburuan orduko gongorismoaren jarraitzaile gisa ageri da. 1936an argitaraturiko El rayo que no cesa (Etenik ez duen tximista) obrarekin bere bidea aurkitu zuen; metafora barrokoa bere-berea duen indarrarekin landua agertzen da lan horretan. Gehienbat sonetoz moldaturiko obra horretan bere betiko gaiak lantzen ditu: amodioa, bizitza, heriotza. Errepublikaren aldeko bere jarrerak konpromezuzko poesia idaztera bultzatu zuen: Viento del pueblo (1937, Herri haizea). Cancionero y romancero de ausencias (1938-1941) kartzelan onduriko liburuan emaztearenganako eta semearenganako amodioaz mintzo da, hurbiletik bizi zituen beste zenbait gairekin nahastuta, hala nola presoaren egoera eta gerraren ondorioak. Miguel Hernández, bestalde, antzerkigintzan ere aritu zen: Quién te ha visto y quién te ve (1934) auto sakramentala Calderónen modura; El labrador de más aire (1937), Lope de Vegaren antzerkiaren ildotik; Teatro en la guerra (1937), frontean antzezteko pieza laburrak.

[Idazleari buruzko informazio gehiago]

Figuera Aymerich, Angela. Olerkari bizkaitarra (Bilbo, 1902 - Madril, 1984). Irakasle jardun zuen Filosofia eta Letretako ikasketak egin ondoren. Haren lehen poema liburua Mujer de barro izan zen (1948) eta urte berean Antonio Machadoren omenez eginiko Soria Pura plazaratu zuen. Langile giroko emakumeei kantatzen die bere liburuetan Figuerak, gizartearekiko konpromezuaren bidetik. Obra nagusiak: Vencida por el Angel (1950), Mujeres de mercado, Rebelión, Canto a la madre de familia, Belleza cruel (1958), Primera antología (1961), Toco la tierra (1962) eta Antología total (1973). Gabriel Aresti euskal poetaren laguna izan zen, eta hark euskarara itzuli zizkion poema batzuk.

[Idazleari buruzko informazio gehiago]

Pound, Ezra Loomis. Estatu Batuetako poeta (Hailey, Idaho, 1885 - Venezia, 1972). Pennsylvaniako unibertsitatean filosofiako eta hizkuntza erromanikoetako ikasketak egin ondoren, Europara jo zuen eta 1908. urtean argitaratu zuen lehen poema liburua, A lume spento, Venezian. Urte hartan Londresen hartu zuen bizilekua. Personæ (1909), Quia Pauper Amavi (1919) eta The Spirit of Romance (1910, Literatura erromanikoen izpiritua) poema bildumak argitaratu zituen; hizkuntza gardeneko eta irudi zehatzeko poesiaren aldeko zen. Bestalde, Europako Erdi Aroko eta Txinako literatura klasikoko poesiak itzuli zituen maisutasun handiz. Parisen izan ondoren Rapallon (Italian) jarri zen bizitzen 1924an. Lau urte geroago kaleratu zuen Cantos poema bilduma ospetsuko lehen alea eta han, hizkuntza sarritan ilun baten bidez, hausnarketa historikoa, elezaharrak eta bere bizikizunak jaso zituen. Beste izenburu batzuekin argitaratu zen ondorengo urteetan obra hau, osatua eta ondua. Bigarren Mundu gerra hasi zenean Italiako gobernu faxistaren alde agertu zen eta Estatu Batuen aurka. Gerra amaitutakoan atxilotu zuten eta Washingtongo erietxe psikiatrikoan egon zen 1946-1958 bitartean. Aske geratu zenean Italiara itzuli zen eta Cantos poesia bilduma osatuaren argitalpena kaleratu zuen (1970). Eragin handia izan du Poundek, oso eztabaidatua izanik ere, XX. mendeko poesian.

[Idazleari buruzko informazio gehiago]

Valéry, Paul. Idazle frantsesa (Sète, 1871 - Paris, 1945). Zuzenbide ikasketak egin zituen Montpellier-en eta, aldi berean, literatura eta arkitektura landu zituen. Hogei urte zituela Parisa joan zen. 1889an hasi zen poemak argitaratzen, sinbolisten aldizkarietan. 1892-1917 bitartean, ordea, literatura alde batera utzi eta matematika, arkitektura eta dantza landu zituen batez ere. 1917an, André Gide idazleak bultzatuta, lanak argitaratzen hasi zen berriz. La Jeune Parque, mitologiako hiru Parka edo Patuetan gazteenetakoaren kontzientzia hartzeari buruzko poema bilduma argitaratu zuen lehenik, arrakasta handia izan zuena, eta ondorengo lanekin, Album de vers anciens eta Charmes ou poèmes ("Le cimetière marin", Valéryren poema nagusietakoa, barne duen bilduma), Frantziako poeta hoberenaren ospea lortu zuen. 1925ean Académie Françaiseko kide egin zuten eta 1937an Collège de Franceko poesia irakasle izendatu zuten, berarentzat bereziki sorturiko postuan. Poesiaz gainera, saiakera eta hitzaurre ugari idatzi zituen, era askotako gaiei buruzkoak: idazleak eta idazkera, filosofoak eta hizkuntza, margolariak, dantza, arkitektura. Valéryren beste lan aipagarri batzuk: Introduction à la méthode de Léonard de Vinci (1895, Leonardo da Vinciren metodoari sarrera), "La Soirée avec Monsieur Teste" (1896), Poésie (1930), egards sur le monde actuel (1931, Gaurko munduari begirada), Degas, danse, dessin (1938),Variété (5 ale, 1924-44, Ugaritasuna), Cahiers (Koadernoak, 1957-61).

[Idazleari buruzko informazio gehiago]

[Idazleari buruzko informazioa]

[Idazleari buruzko informazioa]

[Idazleari buruzko informazioa]