euskarari ekarriak

1.441 idazle / 3.750 idazlan

  A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z  

Azken kritikak

1872-12-28 / 1956-10-30

Pio Baroja


Baroja Nessi, Pío. Gaztelaniaz idazten zuen eleberrigile gipuzkoarra (Donostia, 1872 - Madril, 1956). Serafínen semea. Aitaren lanbidea zela eta, mea-ingeniaria baitzen, gaztaroa Espainiako hainbat hiritan igaro zuen. Medikuntza ikasi zuen Madrilen eta Valentzian. Gero, mediku izan zen Zestoan, baina bi urteren buruan lanbide hura utzi eta Madrila jo zuen. Familiaren okindegia eraman zuen Madrilen. Garai hartan, gerora 98ko belaunaldi izenarekin ezagutu zen idazle talde gaztearekin harremanetan jarri zen, errepublikaren aldeko egunkarietan eta gazteria ikonoklastaren aldizkarietan artikuluak idazten zituelarik. Okindegiko lanetan sei urte eman ondoren, literaturari ekin zion huts-hutsik, eta 1900ean bere lehen lana argitaratu zuen: Vidas sombrías, kontakizun liburua. 1911. urtera bitartean, Espainian, Frantzian, Ingalaterran eta Italian barna egindako bidaiez gainera, bere lanaren gune garrantzitsuena moldatzen duten hamazazpi eleberri kaleratu zituen. Harez gero, ospe eta entzute handia harturik, idazten jarraitu zuen etengabe. 1935ean Real Academia Española delakoan sartu zen. 1936ko gerrak Berako etxean harrapatu zuen. Gipuzkoara zihoazen altxatutakoen osteekin arazoak izan eta, karlistek ezaguturik larri ibili ondoren, Donezteben preso egon zen gau batez; gero Donibane Lohizunera ihes egin zuen. Handik gutxira itzuli zen, eta 1940an Madrilen bizitoki hartu eta berriro idazten bizi izan zen hil arte. Gaztetan anarkismoaren zalea izana, etsipenak hartu zuen. Gizonarenganako itxaropena galdurik, laster erlijio, etika edo politikarekiko mesfidantza nagusitu ziren Barojarengan. n Idazle oparoa izan zen; haren eleberri eta kontakizunek 75 liburu osatzen dituzte. Barojak berak hirunaka sailkatu zituen bere eleberri garrantzitsuenak. Horietatik nabarmentzekoak dira: Euskal lurra: La casa de Aizgorri (1900), El mayorazgo de Labraz (1903) eta Zalacaín el aventurero (1909), Euskal Herrian kokatuak. Karlistadan kokatuak dira; ahaztezinak dira Zalacaín-en gertaerak. Autoreak sail honetan sartu ez bazuen ere, La leyenda de Jaun de Alzate gogoangarria aurrekoekin lotu daiteke. Arraza: La dama errante (1908), La ciudad de la niebla (1909) eta El árbol de la ciencia (1911). Lehenengo bietan Aracil doktoreak Ingalaterrara ihes egiten du Brull (Morral) anarkista babesteagatik. Hirugarrena, Andrés Hurtado protagonistaren heziketa kontatzen duena, autobiografikoa da hein handi batean. Bizitza fantastikoa: Aventuras, inventos y mixtificaciones de Silvestre Paradox (1901), Camino de perfección (1902) eta Paradox rey (1906). Lehen eta hirugarrenean Paradox pertsonaia bitxi maitagarriaren gorabeherak kontatzen dira. Bigarrenean, Fernando Ossorio protagonista, larridurak jota, bizitzari zentzzua aurkitzen saiatzen da. Bizitzeko borroka: La busca (1904), Mala hierba (1904) eta Aurora roja (1905). Langileria xehearen giroa agertzen da hauetan, mende hasierako Madrilen. Hiriak: César o nada (1910), El mundo es ansí (1912) eta La sensualidad pervertida (1920). Itsasoa: Las inquietudes de Shanti Andía (1911), El laberinto de las sirenas (1923), Los pilotos de altura (1929) eta La estrella del capitán Chimista (1930). Euskal marinelen gertaerak jasotzen dituzte eta lehenaren protagonista Barojaren pertsonaien artean handienetakoa da. n Azpimarratzekoa da, bestalde, Aviraneta pertsonaiari buruzko saila: Memorias de un hombre de acción, 22 liburu (1913-1935). Gainera, egilea eta garaia ezagutzeko guztiz interesgarriak dira haren oroitzapen liburuak: Juventud y egolatría (1917), Desde la última vuelta del camino, 7 liburu (1944-1949). Azkenik, Barojaren gainerako lanek —artikulu, biografia, bidaia liburu, saiakera, antzerki eta poesiek— beste zenbait liburu osatzen dituzte. Estiloari dagokionez, ohizko erretorikaren aurkako joera agerikoa da Barojarengan; esaldi motzak eta pasarte laburrak hobesten ditu. Kontaketarako duen dohain handiak eta sormenak bere garaiko Espainiako eleberrigile estimatuena egin dute Baroja. Ondoko eleberrigile anitzek sarritan aitortu dute haren eragina.

[Idazleari buruzko informazio gehiago]

Ipuinak

itzul.: Felipe Juaristi

Gipuzkoako Foru Aldundia, 2007

Jakintzaren arbola

itzul.: Josu Zabaleta

Alberdania-Elkar, 2006

Literatura Unibertsala 123

Zalakain abenturazalea

itzul.: Koro Navarro

Alberdania-Elkar, 2006

Literatura Unibertsala 122

Agur, bohemia!

itzul.: Unai Elorriaga

Zubizabal, 2001

Urtubiko dama

itzul.: J.A. Agirre Bergiristain

Hiria, 1999

Atomoen bizitza

itzul.: Felipe Juaristi

Literatur Gazeta, 1987

5

Altzateko Jaun-en kontu zaharra

itzul.: Patxi Apalategi

Baroja, 1986

Ihauterietako erokeria

itzul.: Mikel Azurmendi

Baroja, 1986

Urtubiko dama eta beste zenbait istorio

itzul.: Mikel Aramendi

Txertoa, 1985

Altzateko jaun

itzul.: Maria Dolores Agirre / Felipe Yurramendi

Edili, 1984

Xanti Andiaren kezkak

itzul.: Jon Etxaide

Hordago-Lur, 1984

Lur ilunak

itzul.: J.A. Agirre Begiristain

Luis Haranburu, 1982

Elizabide arlotea

itzul.: Bingen Ametzaga

Egan, 1964

Itxasoa laņo dago - Xanti Andiaren kezkak

itzul.: Jon Etxaide

Kuliska Sorta, 1959

Tellagorri

itzul.: Nemesio Etxaniz

Euzko Gogoa, 1957

Mari Beltxa

itzul.: Ayalde

Egan, 1956

Altzateko jauna

itzul.: A.Iturrioz

Euzko Gogoa, 1955

Mari beltxa

itzul.: Udalaizpe

Euzko Gogoa, 1952

Angelus

itzul.: Udalaizpe

Euzko Gogoa, 1952

KRITIKAK

Ihauteriko erokeriak – Mikel Mendizabal, Argia (1987-03-29)

Itxasoa laņo dago... – Luis Mitxelena, Egan (1959-00)

Hitzorduak

Urriak 30: Dantzaldia Iruņean

Azken kritikak

Bost egun, bost gau
Manuel Tiago

itzul.: Iņigo Roque Eguzkitza
Patxi Larrion

Bost egun, bost gau
Manuel Tiago

itzul.: Iņigo Roque Eguzkitza
Zihara Enbeita

Ezezaguna helbide honetan
Kathrine Kressmann Taylor

itzul.: Ramon Etxezarreta Aizpuru
Ane Rilo Gonzalez

Nik kantatu eta dantza egiten du mendiak
Irene Sola

itzul.: Joxan Elosegi
Ibon Egaņa

Bost egun, bost gau
Manuel Tiago

itzul.: Iņigo Roque
Javier Rojo

Izuaren osteko gogoeta
Susan Buck-Morss

itzul.: Pello Agirre Sarasola
Ibai Atutxa Ordeņana

Poesia guztia
Safo

itzul.: Maite Lopez Las Heras
Igor Estankona

Poesia guztia
Safo

itzul.: Maite Lopez Las Heras
Javier Rojo

Miserikordia etxea
Joan Margarit

itzul.: Juan Ramon Makuso
Jose Luis Padron

Kristo fusilarekin
Ryszard Kapuscinski

itzul.: Amaia Apalauza Ollo
Javier Rojo

Azken sarrerak

2020 Urria

Harold Pinter
Alaska moduko bat

2020 Iraila

William Carlos Williams
Indarraren erabilera

Eduardo Galeano
Ispiluak

2020 Abuztua

Charles Bukowski
Poema antologia

Shirley Jackson
Loteria

2020 Uztaila

Paco Urondo
14 poema

Lev Tolstoi
Bulkarenak

Freedom Nyamubaya
Zortzi poema

2020 Ekaina

Laetitia Colombani
Txirikorda

Richard Rive
Eserlekua

David Samoilov
Bi poema

2020 Maiatza

Moustakiren bi kantu

June Jordanen poema antologia

Forugh Farrokhzaden poemen antologia

Abu Salma
Bi poema

Mazisi Kunene
Zazpi poema

Lucian Blaga
Lucian Blaga

Sacco&Vanzetti
Bi poema eta kantu bat

Cristina Peri Rossi
Erbesteko poemak

2020 Apirila

Edwin Morgan
Hiru poema

Roberto Bolaņo
Sei poema

Paul Eluarden poeman oinarritutako Guernica filma euskaraz azpititulatuta

Luis Sepulveda
Bi eleberri

Rubem Fonseca
Kobratzailea

Maria Sanchez
Landa eremuko kaiera

Liam O'Flaherty
Jende behartsua

2020 Martxoa

Vladimir Holan
Lau poema

Eduard Limonov
Bi poema

Antzerkiaren Nazioarteko eguna

Gata Cattana
Poemak

Slawomir Mrozek
Bost kontakizun

2020 Otsaila

Ursula K. Le Guin
Lau poema

Julio Cortazar
Pertsegitzailea

George Steiner
Kontraesanen eremu neutrala dira ametsak

[Sarrera guztiak ikusi]