Holan, Vladimir. Poeta txekiarra (Praga, 1905 - Praga, 1980). Lehen bilduman dadaismoaren eragina duen poesia huts abstraktoa plazaratu zuen: Haizemaile kimerikoa (1926). Bere bakardaderako joera, bizitzan ere txertatu zuen. Izan ere, haren lanak formalismo dekadentetzat salatu zituen gobernu komunistak 1948an, eta handik hil zen arte Praga erdiko Kampa uharteko bere etxean itxita bizi izan zen. Holanen poemagintza trinkoa da, guztiz intelektualista eta metafora jori ilunez betea. Gizonaren eta errealitatearen arteko gune metafisikoen bila dabil. Ezagutza, mugak, izatea, iragaitza, heriotza, maitasuna, edertasuna etab. dira bere gai nagusiak. II. Mundu Gerrak eta nazien zapalkuntza garaiak eragindako lehen aldiko poemagintza politikoari (1940, Lehen testamendua; 1945, Hodei baten bidaia; 1956, Gudari gorriak) barrura begirako batek jarraitu zion. Garai hartakoak dira Historiak (1963), Toskana (1963), Gau bat Hamletekin (1964), Aurreraka (1964) eta Oinaze (1965). XX. mendeko olerkari bere gisakoena eta biribilduena lortu zuen Holanek. Hitz lauz ere idatzi izan zuen eta literatura unibertsaleko obra asko itzuli zuen. 1968an Txekoslovakiako idazle nazional izendatu zuten.

[Idazleari buruzko informazio gehiago]

Paz, Octavio. Mexikoko idazlea (Mexiko, 1914 - Mexiko, 1998). Hemeretzi urte zituela argitaratu zuen bere lehen poema liburua: Luna silvestre (1933, Basa Ilargia). 1937an Espainiara joan zen, eta Francoren kontrako idazleen elkarteari lotu zitzaion. Mexikora itzuli aurretik Parisen izan zen, eta surrealismoak zirarra handia eragin zion. Hurrengo urteetan, Mexikon, Taller (1939) eta El Hijo Pródigo (1943) literatura aldizkariak sortu zituen. Ikasketak Estatu Batuetan osatu ondoren, 1945tik aurrera Mexikoko diplomaziako kide aukeratu zuten. Hala, Parisen eta Japonian lan egin zuen eta, bide batez, herri haietako poesia eta pentsamendua aztertu zituen. 1962-68 bitartean Mexikoko enbaxadore izan zen Indian, baina Mexikoko gobernuak ikasleen aurka zeraman politika zela eta, jokabide hura salatu nahian, uko egin zion karguari. Literaturako Nobel saria irabazi zuen 1990ean. Octavio Paz-en idatzietan marxismoa, surrealismoa, existentzialismoa, budismoa eta hinduismoaren eragina antzematen da. Adinaren heldutasunean egin zuen poesian, erruz erabili zituen surrealismoaren eragin agerikoa dituzten irudiak, gai metafisikoak lantzeko. Paz-ek liburu askotan, amodio erotikoaren eta sormenaren bidez, gizonak bakardadea gainditzeko duen gaitasuna azpimarratzen du. Idatzi dituen poesia lan askoren artean, aipatzekoak dira Piedra de sol (1957, Eguzki-harria), Libertad bajo palabra (1960, Hitzpeko askatasuna), Salamandra (1962), Blanco (1967), Topoemas (1968), Ladera este (1971, Ekialdeko aldatsa), Hijos del aire (1981, Haizearen semeak), El fuego de cada día (1989)... Prosaz berriz saiakerak eta literatura kritikak egin ditu gehien bat; prosazko idatzietan nabarmen ageri da Paz-en zorroztasuna, dotorezia eta jakituria. Horien artean, aipagarriak dira: El laberinto de la soledad (1950, Bakardadearen labirintua), Mexikoko izaera, historia eta kultura aztertzen dituena, El arco y la lira (1956, Arkua eta lira) eta Las peras del olmo (1957, Zumarrondoaren madariak), Ameriketako espainierazko poesaia aztertzen dutenak, Conjunciones y disyunciones (1970, Konjuntzioak eta disjuntzioak) eta El mono gramático (1974, Tximino gramatikaria).

[Idazleari buruzko informazio gehiago]

Donne, John. Ingalaterrako predikari, poeta eta filosofoa (Londres, 1573 - Londres, 1631). Oxfordeko, Cambridgeko eta Londresko unibertsitateetan egin zituen Literatura, Zuzenbide eta Teologia ikasketak. 1615. urtean apaiz protestante egin zen. Poesia metafisikoa delakoak eman duen olerkari nagusia izateaz gainera, erlijio gaiei buruzko hizlari bikaina izan zen. Europako barrokoko olerkaririk handienetakoa izan zela esan daiteke, nahiz eta haren poesia XIX. mendera arte ez zen aintzat hartu. Obra nagusiak: The Good Morroow (Egunonak), An Anatomy of the World (Munduko anatomia), Holy Sonnets (Soneto sakratuak) eta Death's Duel, bere azken predikua.

[Idazleari buruzko informazio gehiago]

Marvell, Andrew. Britainiar idazle eta politikaria (Winestead, 1621 - Londres, 1678). Hull lurraldeko ordezkari izan zen Ingalaterrako parlamentuan 1659-1678 bitartean. 1663an enbaxadore izan zen Errusian eta Eskandinavian. Politika eta erlijiozko gaiak erabili zituen hitz lauzko idazkietan. Baina ospe handiena hil ondoren argitaratu ziren bere olerki bildumek eman zioten: Miscellaneous Poems (1681), eta Instructions To a Painter (1689, Pintore batentzat irakasbidea), satira olerkiak. Urte askotan ahaztuta egon ondoren, XIX. mendean hasi zen berriz bere izena goraipatzen eta bere garaiko olerkaririk handienetakotzat jotzen. Haren olerki batzuk ikur olerki bihurtu dira Britainia Handian: To His Coy Mistress (Maitale betizu bati) eta The Definition of Love (Maitasunaren definizioa) esaterako.

[Idazleari buruzko informazio gehiago]

Descartes, René. Filosofo eta matematikari frantsesa (La Haye, Touraine, 1596 - Estokolmo, 1650). Jesuitetan ikasi (La Flèche, 1606-1614) eta batxilergoa eta Zuzenbide agiria lortu ondoren (1606), Holandan ibili zen soldadu, Orange-ko printzearen agindupean. Bavariako dukearen soldadu gisa Europa osoan ibili ondoren, Parisa joan (1625-1628) eta Regulae ad directionem ingenii (Izpiritua gidatzeko arauak) obra idatzi zuen bertan (1628). Holandara jo zuen gero (1629), eta hantxe egin zituen hogei urte. Galileoren kondenaren ondoren (1633) ez zen bere Traité du monde (Munduari buruzko tratatua) argitara ematen ausartu. Alabaina, 1637. urtean azaldu ziren Discours de la méthode (Metodoaren diskurtsoa) eta obra hori osatzen zuten hiru saiaerak, (Dioptrique, Météores eta Géométrie). Hauen ondotik azaldu ziren Méditations métaphysiques (Metafisika gogoetak, 1641), Principes de philosophie (Filosofiaren oinarriak, 1644) eta Passions de l'âme (Arimaren grinak, 1649). 1649. urtearen amaieran Suediara joan zen, bertako Kristina erreginak deituta. Hurrengo urtean hil zen Descartes alborengoak jota (1650). n Aurreko eskolastikarekikoak etenez, Descartes-ek giza arrazoia baizik ez zuen onartzen zientzian. Silogismo eskolastikoak erabat kritikatuz, oinarri matematikoa zuen metodoa proposatu zuen. Matematikaren erabilpenak geometria analitikoaren sorrera ekarri zuen eta aljebra aplikatu zion antzinakoen geometriari. Matematikaren bitartez zehaztu ahal izan zuen errefrakzio legea optikaren alorrean. Lege hau bera aplikatu zuen, ez akatsik gabe, beste alor batzuetan (biologian, medikuntzan, psikofisiologian —makina-animaliaren teoria—) eta geometria mekanismo baten oinarriak zehaztu zituen. Era berean, jakintzen garapenak filosofia molde berri baten oinarri sendoa behar zuen Descartesen ustez. Zalantza metodikoak (era guztietako aurretikako iritzien aurrean jarrera kritikoa) «Je pense donc je suis» («Pentsatzen dut, beraz banaiz») hartara eraman zuen, bere sistemako lehen egia gisa. Descartes-en arabera, egia hartatik datoz, berezko ideien teoriari jarraiki, gainerako egiak: arimaren eta gorputzaren arteko bereiztasuna, Jainkoaren izatea. Descartes, beraz, idealismo modernoaren sortzailea izan zen, sujetuan oinarrituriko filosofia urratu zuen eta, era berean, materialismo mekanizista geometrikoari bidea eman zion filosofiaren alorrean. Teoriaren zorroztasuna eta praktikaren arrazionaltasuna dira pentsamendu horren batasunaren oinarriak. Descartes-en iritziz, filosofia bera zuhurtasunaren ikerketa eta On Gorenaren bilaketa da. Giza grinak menderatu eta zuzendu behar zirela zioen modu berean, izadiaren jabe eta maisu bihurtu zuen gizona, zientziari eta teknikari behar zuten garrantzia eman zielako. Descartes-en filosofiak (kartesianismoa) berebiziko eragina izan zuen Europan XVII. mendean.

[Idazleari buruzko informazio gehiago]

[Idazleari buruzko informazioa]

[Idazleari buruzko informazioa]