euskarari ekarriak

1.325 idazle / 3.516 idazlan

  A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z  

Azken kritikak

1872-12-28 / 1956-10-30

Pio Baroja


Baroja Nessi, Pío. Gaztelaniaz idazten zuen eleberrigile gipuzkoarra (Donostia, 1872 - Madril, 1956). Serafínen semea. Aitaren lanbidea zela eta, mea-ingeniaria baitzen, gaztaroa Espainiako hainbat hiritan igaro zuen. Medikuntza ikasi zuen Madrilen eta Valentzian. Gero, mediku izan zen Zestoan, baina bi urteren buruan lanbide hura utzi eta Madrila jo zuen. Familiaren okindegia eraman zuen Madrilen. Garai hartan, gerora 98ko belaunaldi izenarekin ezagutu zen idazle talde gaztearekin harremanetan jarri zen, errepublikaren aldeko egunkarietan eta gazteria ikonoklastaren aldizkarietan artikuluak idazten zituelarik. Okindegiko lanetan sei urte eman ondoren, literaturari ekin zion huts-hutsik, eta 1900ean bere lehen lana argitaratu zuen: Vidas sombrías, kontakizun liburua. 1911. urtera bitartean, Espainian, Frantzian, Ingalaterran eta Italian barna egindako bidaiez gainera, bere lanaren gune garrantzitsuena moldatzen duten hamazazpi eleberri kaleratu zituen. Harez gero, ospe eta entzute handia harturik, idazten jarraitu zuen etengabe. 1935ean Real Academia Española delakoan sartu zen. 1936ko gerrak Berako etxean harrapatu zuen. Gipuzkoara zihoazen altxatutakoen osteekin arazoak izan eta, karlistek ezaguturik larri ibili ondoren, Donezteben preso egon zen gau batez; gero Donibane Lohizunera ihes egin zuen. Handik gutxira itzuli zen, eta 1940an Madrilen bizitoki hartu eta berriro idazten bizi izan zen hil arte. Gaztetan anarkismoaren zalea izana, etsipenak hartu zuen. Gizonarenganako itxaropena galdurik, laster erlijio, etika edo politikarekiko mesfidantza nagusitu ziren Barojarengan. n Idazle oparoa izan zen; haren eleberri eta kontakizunek 75 liburu osatzen dituzte. Barojak berak hirunaka sailkatu zituen bere eleberri garrantzitsuenak. Horietatik nabarmentzekoak dira: Euskal lurra: La casa de Aizgorri (1900), El mayorazgo de Labraz (1903) eta Zalacaín el aventurero (1909), Euskal Herrian kokatuak. Karlistadan kokatuak dira; ahaztezinak dira Zalacaín-en gertaerak. Autoreak sail honetan sartu ez bazuen ere, La leyenda de Jaun de Alzate gogoangarria aurrekoekin lotu daiteke. Arraza: La dama errante (1908), La ciudad de la niebla (1909) eta El árbol de la ciencia (1911). Lehenengo bietan Aracil doktoreak Ingalaterrara ihes egiten du Brull (Morral) anarkista babesteagatik. Hirugarrena, Andrés Hurtado protagonistaren heziketa kontatzen duena, autobiografikoa da hein handi batean. Bizitza fantastikoa: Aventuras, inventos y mixtificaciones de Silvestre Paradox (1901), Camino de perfección (1902) eta Paradox rey (1906). Lehen eta hirugarrenean Paradox pertsonaia bitxi maitagarriaren gorabeherak kontatzen dira. Bigarrenean, Fernando Ossorio protagonista, larridurak jota, bizitzari zentzzua aurkitzen saiatzen da. Bizitzeko borroka: La busca (1904), Mala hierba (1904) eta Aurora roja (1905). Langileria xehearen giroa agertzen da hauetan, mende hasierako Madrilen. Hiriak: César o nada (1910), El mundo es ansí (1912) eta La sensualidad pervertida (1920). Itsasoa: Las inquietudes de Shanti Andía (1911), El laberinto de las sirenas (1923), Los pilotos de altura (1929) eta La estrella del capitán Chimista (1930). Euskal marinelen gertaerak jasotzen dituzte eta lehenaren protagonista Barojaren pertsonaien artean handienetakoa da. n Azpimarratzekoa da, bestalde, Aviraneta pertsonaiari buruzko saila: Memorias de un hombre de acción, 22 liburu (1913-1935). Gainera, egilea eta garaia ezagutzeko guztiz interesgarriak dira haren oroitzapen liburuak: Juventud y egolatría (1917), Desde la última vuelta del camino, 7 liburu (1944-1949). Azkenik, Barojaren gainerako lanek —artikulu, biografia, bidaia liburu, saiakera, antzerki eta poesiek— beste zenbait liburu osatzen dituzte. Estiloari dagokionez, ohizko erretorikaren aurkako joera agerikoa da Barojarengan; esaldi motzak eta pasarte laburrak hobesten ditu. Kontaketarako duen dohain handiak eta sormenak bere garaiko Espainiako eleberrigile estimatuena egin dute Baroja. Ondoko eleberrigile anitzek sarritan aitortu dute haren eragina.

[Idazleari buruzko informazio gehiago]

Ipuinak

itzul.: Felipe Juaristi

Gipuzkoako Foru Aldundia, 2007

Jakintzaren arbola

itzul.: Josu Zabaleta

Alberdania-Elkar, 2006

Literatura Unibertsala 123

Zalakain abenturazalea

itzul.: Koro Navarro

Alberdania-Elkar, 2006

Literatura Unibertsala 122

Agur, bohemia!

itzul.: Unai Elorriaga

Zubizabal, 2001

Urtubiko dama

itzul.: J.A. Agirre Bergiristain

Hiria, 1999

Atomoen bizitza

itzul.: Felipe Juaristi

Literatur Gazeta, 1987

5

Altzateko Jaun-en kontu zaharra

itzul.: Patxi Apalategi

Baroja, 1986

Ihauterietako erokeria

itzul.: Mikel Azurmendi

Baroja, 1986

Urtubiko dama eta beste zenbait istorio

itzul.: Mikel Aramendi

Txertoa, 1985

Altzateko jaun

itzul.: Maria Dolores Agirre / Felipe Yurramendi

Edili, 1984

Xanti Andiaren kezkak

itzul.: Jon Etxaide

Hordago-Lur, 1984

Lur ilunak

itzul.: J.A. Agirre Begiristain

Luis Haranburu, 1982

Elizabide arlotea

itzul.: Bingen Ametzaga

Egan, 1964

Itxasoa laño dago - Xanti Andiaren kezkak

itzul.: Jon Etxaide

Kuliska Sorta, 1959

Tellagorri

itzul.: Nemesio Etxaniz

Euzko Gogoa, 1957

Mari Beltxa

itzul.: Ayalde

Egan, 1956

Altzateko jauna

itzul.: A.Iturrioz

Euzko Gogoa, 1955

Mari beltxa

itzul.: Udalaizpe

Euzko Gogoa, 1952

Angelus

itzul.: Udalaizpe

Euzko Gogoa, 1952

KRITIKAK

Ihauteriko erokeriak – Mikel Mendizabal, Argia (1987-03-29)

Itxasoa laño dago... – Luis Mitxelena, Egan (1959-00)

Hitzorduak

Azken kritikak

Poesia kaiera
Adrienne Rich

itzul.: Maialen Berasategi
Igor Estankona

Poesia kaiera
Dylan Thomas

itzul.: Iker Alvarez
Alex Gurrutxaga

Kristo irakiarra
Hassan Blasim

itzul.: Ana Isabel Morales
Mikel Ayerbe

Maitalea
Marguerite Duras

itzul.: Mikel Garmendia
Aritz Galarraga

Jesusen eskola-egunak
John Maxwell Coetzee

itzul.: Aritz Gorrotxategi
Javier Rojo

Azken patriarka
Najat el Hachmi

itzul.: Jexuxmari Zalakain
Mikel Ayerbe

Poesia kaiera
Alfonsina Storni

itzul.: Uxue Alberdi
Hasier Rekondo

Askatasuna, etengabeko borroka bat
Angela Davis

itzul.: Amaia Apalauza Ollo, Iñigo Roque Eguzkitza, Garazi Ugalde Pikabea
Amaia Alvarez Uria

Poesia kaiera
Alfonsina Storni

itzul.: Uxue Alberdi
Igor Estankona

Minorreko komedia
Hans Keilson

itzul.: Juan Luis Agirre Lete
Mikel Ayerbe

Azken sarrerak

2017 Ekaina

Jordi Badiella
Poemak

Juan Goytisolo
Sugarrak, hausterreak, desmemoria

Gwendolyn Brooks
Rudolph Reeden balada

Rosario Castellanos
Hamahiru poema

2017 Maiatza

Monique Wittig
Pentsamendu heterozuzena

Langston Hughes
Etxea

Carlos Casares
Idazle didaktiko bat

Sakutaro Hagiwara
Bost poema

2017 Apirila

Antonio Gramsci
Sei gutun kartzelatik

Yolanda Esteve
Bost poema

Paco Souto
Hamabi poema

Primo Levi
11 poema

2017 Martxoa

Adrienne Rich
Poesia kaiera

Dylan Thomas
Poesia kaiera

Alfonsina Storni
Poesia kaiera

Otto Rene Castillo
Bost poema deserri eta maitasun

Pete Seeger
Hamahiru kantu

Antonin Artaud
Jainkoaren Judizioari Akabera Emateko

Pier Paolo Pasolini
Gramsciren errautsak

2017 Otsaila

nila northSun
Lau poema

Horacio Quiroga
Yaguaí

Ciro Alegria
Almadia bakartia

Violeta Parra
Sei kantu

Ugo Betti
Ahuntz-herriko bidegabea

2017 Urtarrila

Gabriela Mistral
Sei poema

Robert Antelme
Gizakiaren espeziea

John Berger
Hamar poema eta ipuin bat

2016 Abendua

Juan Ramon Jimenez
Barne-gaiazko animalia

Santu Casanova
Negua Korsikan

Leopold Sedar Senghor
Bi artikulu

Giovanni Boccaccio
Dekamerone tipi bat

Natsume Soseki
Gizakia

2016 Azaroa

Marcos Ana
Sei poema

Jack London
Bizi nahi

Cecilia Meireles
Hamar poema

Lau poeta galiziar
Poemak itsasotik

2016 Urria

Suheir Hammad
Bi poema eta promesa bat

Miroslav Holub
Munduko Poesia Kaiera

Stephane Mallarme
Munduko Poesia Kaiera

Nijole Miliauskaite
Munduko Poesia Kaiera

Mongo Beti
Negrotasunaren hiztegia

Alain Fournier
Emakume pozoitua

[Sarrera guztiak ikusi]