euskarari ekarriak

1.276 idazle / 3.421 idazlan

  A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z  

Azken kritikak

1694-11-21 / 1778-05-30

Francois-Marie Arouet Voltaire


Voltaire, François Marie Arouet. Frantses idazlea (Paris, 1694 - Paris, 1778). Parisko erdi mailako burges familia batean sortu zen. Jesuitekin ikasi ondoren, lege ikasketak egiten hasi zen aitaren aginduz, baina alde batera utzi zituen idazteari ekiteko, eta bere burua giro libertinoetan ezagutarazi zuen. 1717an La Bastilleko kartzelan sartu zuten Orlèans-ko Felipe erregeordea eta haren gobernua bertsotan laidoztatzeagatik. 11 hilabeteko kartzelaldi hartan La Henriade poema epikoa idatzi zuen, besteak beste, eta Voltaire izena erabiltzen hasi zen. 1718an, kartzelatik atera berritan, Edipo antzezarazi zuen, bere trajedia sail luzean lehena, eta arrakasta handia lortu zuen. 1720an inoiz alboratuko ez zituen negozioak egiten hasi zen (inbertsioak, espekulazioak, maileguak, etab.), eta modu horretara bizitzan zehar dirutza handia bildu zuen. 1926an familia nobleko gizaseme batekin izandako liskarraren ondorioz berriro La Bastillera eraman zuten eta handik Ingalaterrara joateko utzi zuten irteten. Ingalaterran eman zituen hiru urteetan idazle eta filosofo ospetsuak ezagutu zituen (Pope, Swift, Gay, Locke) eta ingeles errejimen liberalarekiko miresmena sortu zitzaion. Frantziara itzultzeko baimena lorturik, jenero desberdineko obrak argitaratu zituen: Shakespeare-ren eragina zuten zenbait antzerki -Brutus (1730), Zaïre (1731)-, "konkisten eromena" kritikatzen zuen Histoire de Charles XII (1731, Karlos XII.aren historia), kristautasunaren dogmen kritika -Epître a Uranie (1733)-, etab. Alabaina, Frantziako erakundeen eta ohituren satira batek -Lettres philosophiques (Gutun filosofikoak, 1734)- sortu zuen eskandaluagatik, Madame de Châtelet bere amorantearen Lorraineko gazteluan babesa hartu behar izan zuen. Bertan iragandako urteetan (1734-1749) trajedia berri asko idatzi zituen -La Mort de César (1735, Zesarren heriotza), Mahomet (1741), Mérope (1743), etab-, bai eta bestelako obrak ere hala nola bere epikureismoaren adierazgarri den Discours sur l'homme poema (1738) edo zuzengabekeria salatzen duen Zadig ipuina (1747). Versailles-eko gortearen faborea izan zuen aldi laburrean (1744-1747) bere obrak antzezteko aukera izan zuen, eta ikuskariak aurkeztu zituen. 1746an Akademiako kide izendatu zuten. Châtelet-eko markesa hil ondoren (1749), Parisa aldatu zen iloba eta amorantea zuen Madame Denisekin. 1750ean, Prusiako Federiko II.ak deiturik, Postdam-era joan zen eta han Le Siècle de Louis XIV (1752, Luis XIV.aren mendea) obra historikoa eta Micromégas ipuin filosofikoa idatzi zituen. 1753an babeslearekin haserretu ondoren Frantziara itzuli zen, eta La Pucelle (1755, Neskatxa) Joana Arc-ekoaren gaia umorez lantzen zuen poemak katolikoen haserrea piztu zuen; urte horretan bertan Geneban bizitzea erabaki zuen. Lisboako lurrikara (1755) zela eta, probidentzia zalantzan jartzen zuen Poème sur le désastre de Lisbonne idatzi zuen (1756), J. J. Rousseau-ren kritika izan zuena. Ez obra hori ez eta Essai sur les moeurs (1756, Ohiturei buruzko saiakera) ere, ez ziren Geneban nagusi ziren kalbindarren gogokoak gertatu; horregatik beste etxe bat erosi zuen Ferney-n (Lorraine) eta hara joan zen bizitzera. Ferney-n igaro zituen Voltairek azken urte emankorrak: gutun ugari, ezin konta ahala bisitari, eta, lehengo egoitzetan egin ohi zuenez, bere antzerki obrak antzezten zituela. Literatura iharduera nagusiak bere ideia filosofikoak hedatzea zuen helburu: Candide (1759, Kandido, Ibon Sarasolak euskaratua), Leibniz-en optimismoaren aurkako ipuina; Traité sur la tolérance (1763, Tolerantziari buruzko tratatua), arrazoiaren goraipamena; Dictionnarire philosophique (1764), gizartearen, literaturaren eta erlijioaren kritika; Jeannot et Colin (1764), L'Ingénu (1767, Inozoa) ipuin filosofikoak, etab. Halaber, intolerantzia zela eta, halamoduzko epaiketetan biktima gertatu zirenen alde esku hartu zuen publikoki, askatasun indibidualen murrizketak adorez salatuz. Hil baino bi hilabete lehenago Parisa hurbildu zen Irène obraren antzezpenerako; tolerantziaren eredutzat hartzen zuen burgesia liberalak harrera ezin hobea egin zion eta Akademiako lehendakari izendatu zuten. Laurogeita lau urte zituela hil zen herriaren begirunea bereganaturik. Idazle gisa Voltairek literatura jenero asko maisutasun handiz erabili zituen: tragedia -52 obra-, poesia, obra historikoa, dialogoak, ipuin filosofikoak... Horietan guztietan bizienak ipuinak dira; haietan, ironiaz eta umorez, garaiko injustizia guztiak salatzen zituen, fanatismoaren eta intolerantziaren aurka eginez. Voltairek Jainkoarengan sinesten zuen baina ez zituen erlijioen praktikak, apaiz berekoiak eta tradizio faltsuak onartzen; moral naturala guztiona zela aldarrikatzen zuen eta, haren mendean jarriz gero, gerrak eta jazarpenak desagertu behar zutela uste zuen.

[Idazleari buruzko informazio gehiago]

Tolerantziari buruzko tratatua

itzul.: Irati Bereau Baleztena

EHU, 2010

Limes 14

Irakurzaletasunaren arrisku izugarriaz

itzul.: Andres Urrutia

Idatz & Mintz-30, 2000

Gutun Filosofikoak

itzul.: Jon Sudupe

Klasikoak, 1995

Pentsamenduaren Klasikoak

Horra eta zaldia

itzul.: Igos Xan

Maiatz-8, 1985

Kandido

itzul.: Ibon Sarasola

Lur, 1972

KRITIKAK

Mikromega – Dabid Zuazalde, Argia (1988-05-22)

Hitzorduak

Maiatzak 09: Adiskide paregabea Igorren

Maiatzak 11: Konpromisoa Leitzan

Maiatzak 16: Pereirak dioenez Pasai San Pedron

Maiatzak 18: Hain gutun luzea Bilbon

Maiatzak 20: Maleta Iruņean

Maiatzak 20: Anne Sextonen poemen errezitaldia Zarautzen

Azken kritikak

Poesia kaiera
Audre Lorde

itzul.: Danele Sarriugarte
Igor Estankona

Larrua
Curzio Malaparte

itzul.: Jose Ramon Vazquez
Hasier Rekondo

Kazetari amerikar baten egunaldia 2889an
Jules Verne

itzul.: Alberto Barandiaran
Iraitz Urkulo

Parranda
Eduardo Blanco Amor

itzul.: Ramon Etxezarreta
Aritz Galarraga

Poesia kaiera
Paul Celan

itzul.: Xabier Montoia
Hasier Rekondo

Bartleby eskribatzailea
Herman Melville

itzul.: Juan Garzia Garmendia
Iraitz Urkulo

Maleta
Sergei Dovlatov

itzul.: Amaia Apalauza Ollo
Saioa Ruiz Gonzalez

Sekula gehiago egingo ez dudan gauza ustez dibertigarri bat
David Foster Wallace

itzul.: Danele Sarriugarte
Iraitz Urkulo

Literatura oharrak
Walter Benjamin

itzul.: Askoren artean
Alex Gurrutxaga

Begira zenbat argi, maitea
Annie Ernaux

itzul.: Xabier Aranburu
Iker Zaldua

Azken sarrerak

2016 Maiatza

Haroldo Conti
Anaia baten heriotza

Padraig Mac Piarais
Hamar poema

2016 Apirila

Akram Aylisli
Bihotzak baditik horrelako gauzak

Pazkoko Altxamendua
Bi poema

Gabriel Celaya
Zazpi poema

Jose Revueltas
Inor gabeko hizkuntza

Annie Vivanti
Lau poema

Milan Kundera
Bi ipuin

2016 Martxoa

Virginia Woolf
Gela bat norberarena

Audre Lorde, Angel Gonzalez, Paul Celan
Munduko Poesia Kaierak

Blas de Oteroren
mendeurrena

Anna Akhmatova
Requiem

2016 Otsaila

Julian Barnes
Lurraren mailan

Bernard Dadie
Zortzi poema

2016 Urtarrila

Ashraf Fayadh
hamazazpi poema

Louise Michel
Komuna

2015 Abendua

Sergei Jesenin
zortzi poema

W. Somerset Maugham
Idazle baten oharrak

Gilka Machado
Hiru poema

2015 Azaroa

Roland Barthes
Frantziako Turra epopeia gisa

Pier Paolo Pasolini
Ile luzearen aurka

2015 Urria

Giorgio Scerbanenco
Luisa korapiloa

Edna St. Vincent Millay
Harpa ehulearen balada

Italo Calvino
Bi artikulu

Alex La Guma
Bi testu

Mario de Andrade
Bi poema

Susana Thenon
Bederatzi poema

2015 Iraila

Ingeborg Bachmann, Eugenio Montale, Jorge de Sena
Poesia Kaierak

Yehuda Amichai
Gerlan hildakoen eresia

Cesare Pavese
Poesia euskaraz

[Sarrera guztiak ikusi]