euskarari ekarriak

1.317 idazle / 3.500 idazlan

  A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z  

Azken kritikak

1694-11-21 / 1778-05-30

Francois-Marie Arouet Voltaire


Voltaire, François Marie Arouet. Idazle frantsesa (Paris, 1694 - Paris, 1778). Erdi mailako burges familia batean sortu zen. Lege ikasketak egiten hasi zen aitaren aginduz, baina alde batera utzi zituen idazteari ekiteko, eta bere burua giro libertinoetan ezagutarazi zuen. 1717an La Bastilleko kartzelan sartu zuten Orlèans-ko Felipe erregeordea eta haren gobernua bertsotan laidoztatzeagatik. 11 hilabeteko kartzelaldi hartan La Henriade poema epikoa idatzi zuen, eta Voltaire izena erabiltzen hasi zen. 1718an, kartzelatik atera berritan, Edipo antzezarazi zuen, bere tragedia sail luzean lehena, eta arrakasta handia lortu zuen. 1720an inoiz alboratuko ez zituen negozioak egiten hasi zen (inbertsioak, espekulazioak, maileguak, etab.), eta modu horretara bizitzan zehar dirutza handia bildu zuen. 1926an familia nobleko gizaseme batekin izandako liskarraren ondorioz berriro La Bastillera eraman zuten eta handik Ingalaterrara joateko utzi zuten irteten. Ingalaterran eman zituen hiru urteetan idazle eta filosofo ospetsuak ezagutu zituen (Pope, Swift, Gay, Locke) eta ingeles errejimen liberalarekiko miresmena sortu zitzaion. Frantziara itzultzeko baimena lorturik, genero desberdineko obrak argitaratu zituen: Shakespeare-ren eragina zuten zenbait antzerki --Brutus (1730), Zaïre (1731)--, "konkisten eromena" kritikatzen zuen Histoire de Charles XII (1731), kristautasunaren dogmen kritika (Epître a Uranie, (1733), etab. Frantziako erakundeen eta ohituren satira batek, Gutun filosofikoak (1734) sortu zuen eskandaluagatik, Madame de Châtelet bere amorantearen Lorraineko gazteluan babesa hartu behar izan zuen; han igarotako urteetan (1734-1749) tragedia berri asko idatzi zituen (1735, Zesarren heriotza), Mahomet (1741), Mérope (1743), bai eta bestelako obrak ere hala nola bere epikureismoaren adierazgarri den Discours sur l'homme poema (1738) edo zuzengabekeria salatzen duen Zadig ipuina (1747). Akademiako kide izendatu zuten 1746an. Châtelet-eko markesa hil ondoren (1749), Parisera aldatu zen iloba eta amorantea zuen Madame Denisekin. 1750ean, Prusiako Federiko II.ak deiturik, Postdam-era joan zen eta han Le Siècle de Louis XIV (1752) obra historikoa eta Micromégas ipuin filosofikoa idatzi zituen. 1753an babeslearekin haserretu ondoren Frantziara itzuli zen, eta La Pucelle (1755, Neskatxa) Joana Arc-ekoaren gaia umorez lantzen zuen poemak katolikoen haserrea piztu zuen; urte horretan bertan Genevan bizitzea erabaki zuen. Essai sur les moeurs (1756, Ohiturei buruzko saiakera) ez zen Genevan nagusi ziren kalbindarren gogokoak gertatu; horregatik Ferney-ra (Lorraine) joan zen bizitzera. Ferney-n igaro zituen Voltairek azken urte emankorrak: Candide (1759), Leibniz-en optimismoaren aurkako ipuina; Traité sur la tolérance (1763), arrazoiaren goraipamena; Dictionnarire philosophique (1764), gizartearen, literaturaren eta erlijioaren kritika; Jeannot et Colin (1764), L'Ingénu (1767) ipuin filosofikoak, etab. Halaber, intolerantzia zela eta, halamoduzko epaiketetan biktima gertatu zirenen alde esku hartu zuen publikoki, askatasun indibidualen murrizketak adorez salatuz. Hil baino bi hilabete lehenago Parisera hurbildu zen Irène obraren antzezpenerako; tolerantziaren eredutzat hartzen zuen burgesia liberalak harrera ezin hobea egin zion eta Akademiako lehendakari izendatu zuten. Laurogeita lau urte zituela hil zen. Voltairek literatura genero asko landu zuen: 52 tragedia, poesia, obra historikoa, dialogoak, ipuin filosofikoak... Horietan guztietan bizienak ipuinak dira; haietan, ironiaz eta umorez, garaiko injustizia guztiak salatzen zituen, fanatismoaren eta intolerantziaren aurka.

[Idazleari buruzko informazio gehiago]

Tolerantziari buruzko tratatua

itzul.: Irati Bereau Baleztena

EHU, 2010

Limes 14

Irakurzaletasunaren arrisku izugarriaz

itzul.: Andres Urrutia

Idatz & Mintz-30, 2000

Gutun Filosofikoak

itzul.: Jon Sudupe

Klasikoak, 1995

Pentsamenduaren Klasikoak

Horra eta zaldia

itzul.: Igos Xan

Maiatz-8, 1985

Kandido

itzul.: Ibon Sarasola

Lur, 1972

KRITIKAK

Mikromega – Dabid Zuazalde, Argia (1988-05-22)

Hitzorduak

Apirilak 25: Adiskide paregabea Oñatin

Apirilak 25: Frankenstein Zornotzan

Apirilak 27: Eszterren ondarea Zarautzen

Apirilak 27: Farorantz Lizarran

Apirilak 28: Larrua Iruñean

Maiatzak 04: Finzi-Continitarren lorategia Gasteizen

Azken kritikak

Poesia kaiera
Adrienne Rich

itzul.: Maialen Berasategi
Aitor Castro

Kristo irakiarra
Hassan Blasim

itzul.: Ana Isabel Morales
Iratxe Retolaza

Qissat: Palestinako emakumeen ipuinak
Askoren artean

itzul.: Xabier Monasterio
Alex Gurrutxaga

Kristo irakiarra
Hassan Blasim

itzul.: Ana Isabel Morales
Ibon Egaña

Idazlan guztiak
Teresa Avilakoa

itzul.: Luis Baraiazarra
Jose Luis Padron

Parranda
Eduardo Blanco Amor

itzul.: Ramon Etxezarreta
Gorka Bereziartua

Zero K
Don DeLillo

itzul.: Aritz Gorrotxategi
Alex Gurrutxaga

Azken patriarka
Najat el Hachmi

itzul.: Jexux Mari Zalakain
Amaia Alvarez Uria

Abizen berriaren historia / Ihesi doana eta gelditzen dena
Elena Ferrante

itzul.: Fernando Rey / Miren Iriarte
Alex Gurrutxaga

Azken patriarka
Najat el Hachmi

itzul.: Jexux Mari Zalakain
Alaitz Andreu Eizagirre

Azken sarrerak

2017 Apirila

Yolanda Esteve
Bost poema

Paco Souto
Hamabi poema

Primo Levi
11 poema

2017 Martxoa

Adrienne Rich
Poesia kaiera

Dylan Thomas
Poesia kaiera

Alfonsina Storni
Poesia kaiera

Otto Rene Castillo
Bost poema deserri eta maitasun

Pete Seeger
Hamahiru kantu

Antonin Artaud
Jainkoaren Judizioari Akabera Emateko

Pier Paolo Pasolini
Gramsciren errautsak

2017 Otsaila

nila northSun
Lau poema

Horacio Quiroga
Yaguaí

Ciro Alegria
Almadia bakartia

Violeta Parra
Sei kantu

Ugo Betti
Ahuntz-herriko bidegabea

2017 Urtarrila

Gabriela Mistral
Sei poema

Robert Antelme
Gizakiaren espeziea

John Berger
Hamar poema eta ipuin bat

2016 Abendua

Juan Ramon Jimenez
Barne-gaiazko animalia

Santu Casanova
Negua Korsikan

Leopold Sedar Senghor
Bi artikulu

Giovanni Boccaccio
Dekamerone tipi bat

Natsume Soseki
Gizakia

2016 Azaroa

Marcos Ana
Sei poema

Jack London
Bizi nahi

Cecilia Meireles
Hamar poema

Lau poeta galiziar
Poemak itsasotik

2016 Urria

Suheir Hammad
Bi poema eta promesa bat

Miroslav Holub
Munduko Poesia Kaiera

Stephane Mallarme
Munduko Poesia Kaiera

Nijole Miliauskaite
Munduko Poesia Kaiera

Mongo Beti
Negrotasunaren hiztegia

Alain Fournier
Emakume pozoitua

2016 Iraila

T.S. Eliot
Bost poema

Antenor Firmin
Giza arrazen berdintasunaz

2016 Abuztua

Marina Tsvetaieva
Bukaeraren poema

Youenn Gwernig
New Yorkeko hamar poema

Lezama Lima
Paradiso (pasarte bat)

[Sarrera guztiak ikusi]