euskarari ekarriak

1.231 idazle / 3.343 idazlan

  A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z  

Azken kritikak

1694-11-21 / 1778-05-30

Francois-Marie Arouet Voltaire


Voltaire, François Marie Arouet. Frantses idazlea (Paris, 1694 - Paris, 1778). Parisko erdi mailako burges familia batean sortu zen. Jesuitekin ikasi ondoren, lege ikasketak egiten hasi zen aitaren aginduz, baina alde batera utzi zituen idazteari ekiteko, eta bere burua giro libertinoetan ezagutarazi zuen. 1717an La Bastilleko kartzelan sartu zuten Orlèans-ko Felipe erregeordea eta haren gobernua bertsotan laidoztatzeagatik. 11 hilabeteko kartzelaldi hartan La Henriade poema epikoa idatzi zuen, besteak beste, eta Voltaire izena erabiltzen hasi zen. 1718an, kartzelatik atera berritan, Edipo antzezarazi zuen, bere trajedia sail luzean lehena, eta arrakasta handia lortu zuen. 1720an inoiz alboratuko ez zituen negozioak egiten hasi zen (inbertsioak, espekulazioak, maileguak, etab.), eta modu horretara bizitzan zehar dirutza handia bildu zuen. 1926an familia nobleko gizaseme batekin izandako liskarraren ondorioz berriro La Bastillera eraman zuten eta handik Ingalaterrara joateko utzi zuten irteten. Ingalaterran eman zituen hiru urteetan idazle eta filosofo ospetsuak ezagutu zituen (Pope, Swift, Gay, Locke) eta ingeles errejimen liberalarekiko miresmena sortu zitzaion. Frantziara itzultzeko baimena lorturik, jenero desberdineko obrak argitaratu zituen: Shakespeare-ren eragina zuten zenbait antzerki -Brutus (1730), Zaïre (1731)-, "konkisten eromena" kritikatzen zuen Histoire de Charles XII (1731, Karlos XII.aren historia), kristautasunaren dogmen kritika -Epître a Uranie (1733)-, etab. Alabaina, Frantziako erakundeen eta ohituren satira batek -Lettres philosophiques (Gutun filosofikoak, 1734)- sortu zuen eskandaluagatik, Madame de Châtelet bere amorantearen Lorraineko gazteluan babesa hartu behar izan zuen. Bertan iragandako urteetan (1734-1749) trajedia berri asko idatzi zituen -La Mort de César (1735, Zesarren heriotza), Mahomet (1741), Mérope (1743), etab-, bai eta bestelako obrak ere hala nola bere epikureismoaren adierazgarri den Discours sur l'homme poema (1738) edo zuzengabekeria salatzen duen Zadig ipuina (1747). Versailles-eko gortearen faborea izan zuen aldi laburrean (1744-1747) bere obrak antzezteko aukera izan zuen, eta ikuskariak aurkeztu zituen. 1746an Akademiako kide izendatu zuten. Châtelet-eko markesa hil ondoren (1749), Parisa aldatu zen iloba eta amorantea zuen Madame Denisekin. 1750ean, Prusiako Federiko II.ak deiturik, Postdam-era joan zen eta han Le Siècle de Louis XIV (1752, Luis XIV.aren mendea) obra historikoa eta Micromégas ipuin filosofikoa idatzi zituen. 1753an babeslearekin haserretu ondoren Frantziara itzuli zen, eta La Pucelle (1755, Neskatxa) Joana Arc-ekoaren gaia umorez lantzen zuen poemak katolikoen haserrea piztu zuen; urte horretan bertan Geneban bizitzea erabaki zuen. Lisboako lurrikara (1755) zela eta, probidentzia zalantzan jartzen zuen Poème sur le désastre de Lisbonne idatzi zuen (1756), J. J. Rousseau-ren kritika izan zuena. Ez obra hori ez eta Essai sur les moeurs (1756, Ohiturei buruzko saiakera) ere, ez ziren Geneban nagusi ziren kalbindarren gogokoak gertatu; horregatik beste etxe bat erosi zuen Ferney-n (Lorraine) eta hara joan zen bizitzera. Ferney-n igaro zituen Voltairek azken urte emankorrak: gutun ugari, ezin konta ahala bisitari, eta, lehengo egoitzetan egin ohi zuenez, bere antzerki obrak antzezten zituela. Literatura iharduera nagusiak bere ideia filosofikoak hedatzea zuen helburu: Candide (1759, Kandido, Ibon Sarasolak euskaratua), Leibniz-en optimismoaren aurkako ipuina; Traité sur la tolérance (1763, Tolerantziari buruzko tratatua), arrazoiaren goraipamena; Dictionnarire philosophique (1764), gizartearen, literaturaren eta erlijioaren kritika; Jeannot et Colin (1764), L'Ingénu (1767, Inozoa) ipuin filosofikoak, etab. Halaber, intolerantzia zela eta, halamoduzko epaiketetan biktima gertatu zirenen alde esku hartu zuen publikoki, askatasun indibidualen murrizketak adorez salatuz. Hil baino bi hilabete lehenago Parisa hurbildu zen Irène obraren antzezpenerako; tolerantziaren eredutzat hartzen zuen burgesia liberalak harrera ezin hobea egin zion eta Akademiako lehendakari izendatu zuten. Laurogeita lau urte zituela hil zen herriaren begirunea bereganaturik. Idazle gisa Voltairek literatura jenero asko maisutasun handiz erabili zituen: tragedia -52 obra-, poesia, obra historikoa, dialogoak, ipuin filosofikoak... Horietan guztietan bizienak ipuinak dira; haietan, ironiaz eta umorez, garaiko injustizia guztiak salatzen zituen, fanatismoaren eta intolerantziaren aurka eginez. Voltairek Jainkoarengan sinesten zuen baina ez zituen erlijioen praktikak, apaiz berekoiak eta tradizio faltsuak onartzen; moral naturala guztiona zela aldarrikatzen zuen eta, haren mendean jarriz gero, gerrak eta jazarpenak desagertu behar zutela uste zuen.

[Idazleari buruzko informazio gehiago]

Tolerantziari buruzko tratatua

itzul.: Irati Bereau Baleztena

EHU, 2010

Limes 14

Irakurzaletasunaren arrisku izugarriaz

itzul.: Andres Urrutia

Idatz & Mintz-30, 2000

Gutun Filosofikoak

itzul.: Jon Sudupe

Klasikoak, 1995

Pentsamenduaren Klasikoak

Horra eta zaldia

itzul.: Igos Xan

Maiatz-8, 1985

Kandido

itzul.: Ibon Sarasola

Lur, 1972

KRITIKAK

Mikromega – Dabid Zuazalde, Argia (1988-05-22)

Besterenetik

Testuaren ifrentzua
Sayak Valencia

itzul.: Danele Sarriugarte
uberan.org

Karitatearen ahizpak
Leonard Cohen

itzul.: Juan Luis Zabala
31eskutik.com

Erupzioak
Jonas Porbjarnarson

itzul.: Antonio Casado da Rocha
argia.eus

Hitzorduak

Apirilak 30: Mihia aske Lizarran

Maiatzak 06: Miguel Hernandez Gasteizen

Maiatzak 13: Alphonse Daudeten eskola

Maiatzak 13: Post-it bizitzak Iurretan

Maiatzak 14: Frankenstein Bilbon

Azken kritikak

Adiskide paregabea
Elena Ferrante

itzul.: Fernando Rey
Danele Sarriugarte

Errusiar diskoteka
Wladimir Kaminer

itzul.: Mari Jose Kerejeta
Iraitz Urkulo

Tristezia, zer berri
Françoise Sagan

itzul.: Gerardo Markuleta
Aritz Galarraga

Ilunpeen bihotzean
Joseph Conrad

itzul.: Iñaki Ibañez
Iker Zaldua

Adiskide paregabea
Elena Ferrante

itzul.: Fernando Rey
Alex Gurrutxaga

Poesia kaiera
Anne Sexton

itzul.: Harkaitz Cano
Igor Estankona

Kometaren eraginpean
Jon Bilbao

itzul.: Jon Alonso
Iraitz Urkulo

Poesia kaiera
Carlos Drummond de Andrade

itzul.: Koldo Izagirre
Hasier Rekondo

Gotz eta Meyer
David Albahari

itzul.: Koro Navarro
Iban Zaldua

Mikel Strogoff
Jules Verne

itzul.: Karlos Zabala
Javier Rojo

Azken sarrerak

2015 Apirila

Roberto Bolaño
2666: Krimenen atala

Valle-Inclan
Jainkoaren Hitzak

2015 Martxoa

Anne Sexton, Sophia De Mello eta Gabriel Ferrater

2015 Otsaila

G.K. Chesterton
Oinkada misteriotsuak

Huy Can
Zenbait poema

Boris Pasternak
Bi poema

Assia Djebar
Bost poema

Sechu Sende
Sorgin ehiztaria

2014 Abendua

Joan Vinyoli
Hamar poema

Mark Strand
Aitaren eresia

Michel Houellebecq
Mapa eta lurraldea

Alaide Foppa
Hamabi poema

2014 Azaroa

Rodolfo Walsh
Emakume hori

Tomas Meabe
14 alegia

Georg Trakl
Poesia Kaiera

2014 Urria

Dickinson, Drummond de Andrade eta Hernandez

2014 Iraila

Nicanor Parra
Hamar poema

Wilfred Owen
Gerlako poemak

2014 Abuztua

Julio Cortazar
Kronopioen eta famen istorioak

J. Sheridan Le Fanu
Maizter misteriotsua

2014 Uztaila

Jean Jaures
Odol hotza behar

Mervyn Wall
Haiek ere
zerbitzua ematen dute

[Sarrera guztiak ikusi]